In de serie staat ook de vraag centraal hoe diepgewortelde ideeën over witheid en privilege doorwerken in de Nederlandse samenleving. Cultureel antropoloog en emeritus hoogleraar Gloria Wekker deed jarenlang onderzoek naar onder meer racisme, wit privilege en wat zij ‘witte onschuld’ noemt: het positieve zelfbeeld waarin Nederland zichzelf graag ziet als tolerant, progressief en kleurenblind. ZWART spreekt haar verder over hoe dat zelfbeeld volgens haar botst met de Nederlandse koloniale geschiedenis, waarom uitspraken als ‘ik zie geen kleur’ en ‘het was maar een grapje’ volgens haar niet zo onschuldig zijn en wat er nodig is om ingesleten ideeën over ras en privilege te doorbreken.

Hoe zou u ‘witte onschuld’ omschrijven?

Witte onschuld is de naam die ik heb bedacht voor de dominante zelfrepresentatie van witte Nederlanders: hoe denken witte Nederlanders over zichzelf en over wie zij zijn? Ieder volk vertelt zichzelf verhalen. Dat zijn meestal prettige, positieve verhalen over wie zij zelf zijn.

Bij Nederlanders speelt, net als bij andere volken, de geschiedenis daarin een belangrijke rol. Denk aan de strijd tegen het water, waar we goed uit zijn gekomen, of aan onze vormen van consensus bereiken. Met zoveel mensen in zo'n klein land wonen vraagt om overleg om tot overeenstemming te komen.

Maar in die zelfrepresentatie spelen het koloniale verleden en ras nauwelijks een rol. We vertellen onszelf dat we kleurenblind zijn: allerlei andere landen doen aan ras en racisme, maar wij niet. In mijn boek laat ik zien dat die zelfrepresentatie niet klopt. We doen wel degelijk aan ras. Het is ook niet zo dat wat zich in de koloniën afspeelde daar is gebleven. Er was voortdurend verkeer tussen de koloniën en de metropool.

Witte onschuld is dus het heel rooskleurige beeld dat we van onszelf hebben. We zien onszelf op allerlei terreinen als progressief, liberaal en tolerant. Op het gebied van ras vertellen we onszelf dat we kleurenblind zijn en dat iedereen dezelfde kansen heeft. Dat is witte onschuld.

Nederland ziet zichzelf dus graag als tolerant, progressief en gelijkwaardig. Waarom is juist dat positieve zelfbeeld zo'n belangrijk onderdeel van witte onschuld?

Ik denk dat alle volken de neiging hebben om positief naar zichzelf te kijken. Dat is ook wat we op school leren. We leren zelden iets negatiefs over onszelf. We zijn heroïsch: we hebben de Spanjaarden verdreven, we wilden zelfstandig zijn en niet onder een oppermachtige andere natie vallen.

Ik denk dus dat het een vrij algemeen verschijnsel is. Witte onschuld geldt niet alleen voor Nederland, maar ook voor een heleboel andere landen. Ik heb mij specifiek op Nederland gericht omdat ik hier woon. Het gaat om de neiging jezelf mooier voor te stellen dan de werkelijkheid is.

Een veelgehoorde uitspraak in gesprekken over racisme is: ‘Ik zie geen kleur.’ Waarom vindt u die gedachte zo problematisch?

Dat drukt precies uit waar ik het over heb. Alsof het mogelijk zou zijn om geen kleur te zien en alsof dat iets positiefs zou zijn. Het is gewoon kletskoek. Dit land heeft vierhonderd jaar lang een koloniaal rijk gehad. Daarin waren het zien en beoordelen van kleur belangrijke criteria, omdat mensen op basis daarvan een plek in de samenleving toegewezen kregen.

Witte jongens die naar de koloniën gingen en in Nederland weinig perspectief hadden, konden bijvoorbeeld in Suriname, in de Caraïben en in andere koloniën ineens in de hoogste gelederen terechtkomen. Op grond van niets anders dan hun positie als witte man.

Daarom vind ik het getuigen van zoveel onkunde en onwetendheid wanneer iemand zegt: ‘Ik zie geen kleur.’ Het is een kwestie van niet weten én niet willen weten.

Een andere veelgehoorde uitspraak is: ‘Het was maar een grapje.’ Wanneer wordt humor volgens u een manier om bestaande machtsverhoudingen in stand te houden?

Toen ik in 2015 en 2016 voorzitter was van de Commissie Diversiteit aan de Universiteit van Amsterdam, deden we veel interviews met verschillende groepen binnen de universiteit. Studenten van kleur vertelden regelmatig dat ze graag bij een groep wilden horen, maar tijdens of na colleges racistische opmerkingen te horen kregen. Als zo'n student daar vervolgens iets van zei, kreeg die te horen dat diegene ‘niet tegen een grapje kon’.

Je wordt daarmee in een onmogelijke situatie geplaatst. Je wilt bij de groep horen, maar dan mag je niets zeggen en moet je meegaan in het racisme. Keer je je tegen zo'n uitspraak, dan hoor je ineens niet meer bij de groep. Damned if you do, damned if you don't. Dat noemen we een double bind: een situatie waar je heel moeilijk aan kunt ontsnappen.

Humor gebruiken om iemand op zijn plek te zetten is een venijnig mechanisme. Want hoe kun je iemand aanspreken als het verweer vervolgens is: ‘Het was maar een grapje’? Je kunt je daarnaast natuurlijk afvragen hoe leuk die grapjes überhaupt zijn.

Het eerste hoofdstuk van mijn boek heet bijvoorbeeld Stel ze neemt een grote neger mee naar huis. Dat gaat over een uitspraak van een gast in een televisieprogramma over zijn tienerdochter, die aan het daten was. Niemand aan tafel ging ertegenin. Niet de presentator en niet de andere gasten. Er werd smakelijk om gelachen.

Dat wordt dan gepresenteerd als humor, maar er zit een duidelijke positionering in. De spreker plaatst zichzelf boven de zwarte man over wie hij praat en presenteert de situatie alsof dit ongeveer het ergste is wat je als vader kan overkomen. Dat is een voorbeeld van hoe zogenaamde humor tegelijkertijd machtsverhoudingen kan bevestigen.

Kan witte onschuld ook verklaren waarom gesprekken over racisme snel over de intentie gaan van degene die wordt aangesproken, ‘maar zo bedoelde ik het helemaal niet’, in plaats van over de inhoud of het effect van wat er is gezegd?

‘Zo bedoelde ik het helemaal niet’ ligt mensen bijna in de mond bestorven. Want tegen een wit persoon zeggen dat die iets racistisch heeft gezegd, of dat diegene een racist is, wordt ongeveer als de grootste afwijzing en vernedering ervaren. Niemand wil racist zijn of racist genoemd worden.

Door het vervolgens over de intentie te hebben in plaats van over de inhoud van de uitspraak, wordt iemand als het ware vrijgepleit: ‘Het was niet mijn bewuste intentie om racistisch te zijn.’

Maar daarmee ga je voorbij aan wat ik het culturele archief noem: alles wat er aan beelden, opvattingen en gevoelens over ras in onze hoofden en harten zit en wat gedurende honderden jaren is opgebouwd. Dat culturele archief zit vol met racistische beelden, opvattingen en gevoelens.

Dat je je daarvan niet bewust bent, is bij witte mensen eerder regel dan uitzondering. Maar dat pleit je niet vrij.

U zegt in de documentaire dat mensen van kleur en lhbti'ers meer ruimte hebben gekregen om zich uit te spreken, maar vervolgens ook te horen krijgen: ‘Nu weten we het wel.’ Waarom roept het opeisen van die ruimte zoveel weerstand op?

Omdat het de machtsverhoudingen in de samenleving aan het schuiven brengt. Heel lang werden zwarte mensen en lhbtiq+'ers als het ware gedoogd, zolang ze maar niet te veel aandacht opeisten.

Ze hebben inderdaad meer ruimte gekregen, maar daar hebben ze ook heel hard voor moeten vechten. De ruimte om zich uit te spreken en volledige subjecten in deze samenleving te kunnen zijn, hebben ze niet cadeau gekregen.

Wie heeft heel lang de macht gehad? Witte mannen, en in mindere mate witte vrouwen, die hetero en middenklasse zijn. Andere groepen hebben zich het maatschappelijke discours in moeten vechten. Ze hebben een sprekende positie moeten veroveren. Dat raakt aan de positie van groepen die van oudsher de macht hebben gehad. Daarom roept het zoveel weerstand op en ontstaat op een gegeven moment de reactie: is het nu niet genoeg geweest?

Hoe voert u hierover een gesprek met iemand die zichzelf helemaal niet herkent in begrippen als witte onschuld of wit privilege? Wat is volgens u een goede manier om iemand daarvan bewust te maken?

Ik heb steeds meer de neiging om te zeggen: ga je huiswerk maken, je witte huiswerk. Er is zoveel informatie beschikbaar, ook van witte mensen die hiermee bezig zijn.

Ik vind dat de verantwoordelijkheid vaak uit handen wordt gegeven. Alsof een zwart persoon degene moet zijn die een wit persoon bewust maakt. Ik vind dat het de taak van witte mensen zelf is om zich bij te spijkeren en kennis te verwerven. Ga boeken lezen, verdiep je erin.

Is witte onschuld uiteindelijk iets waar mensen vanaf kunnen komen? Wat is ervoor nodig om dat dominante zelfbeeld te doorbreken?

Ik denk zeker dat mensen daarvan af kunnen komen. Het is niet makkelijk, want dit is wat je vanaf je geboorte hebt meegekregen. Zowel witte als zwarte mensen hebben witte onschuld meegekregen.

Als het goed gaat, word je je daar als zwart persoon op een gegeven moment bewust van. Je denkt: hé, die verhalen die mij altijd zijn verteld, wat ik op school heb geleerd en op televisie heb gezien, kloppen helemaal niet met wat ik zelf meemaak.

Voor zwarte mensen is het daarom makkelijker om afstand te nemen van witte onschuld, omdat het zo in tegenspraak is met hun eigen ervaringen. Witte mensen moeten daar harder hun best voor doen. Maar ik ben ervan overtuigd dat het mogelijk is. Je hebt het aangeleerd en je kunt het ook weer afleren.

U zegt dat zowel witte als zwarte mensen witte onschuld van jongs af aan meekrijgen. Welk effect heeft die internalisering op mensen van kleur zelf?

In de koloniën hebben we geleerd dat witte mensen degenen waren die het beste af waren, het slimst, het mooist en het meest capabel. Daar wil je dan toch op lijken? Daar ga je je op richten, omdat je denkt dat je op die manier vooruit kunt komen in de samenleving.

Veel van wat mensen in de koloniën lazen, kwam bovendien uit Nederland. Je wordt dus volgestopt met dat Nederlandse culturele archief, waarin jou als zwart persoon een inferieure positie wordt toegewezen. Het duurt lang om daarvan los te komen.

Anton de Kom is voor Suriname natuurlijk een geweldig voorbeeld van iemand die dat doorhad en het niet pikte. Hij wilde dat we afstand namen van dat negatieve zelfbeeld en onszelf leerden waarderen. Dat kost natuurlijk tijd. In Suriname is het gelukkig afgeschaft, maar op Curaçao bijvoorbeeld wordt Sinterklaas en Zwarte Piet nog volop gevierd. Nou ja, wat wil je nog meer weten?

Tot slot: waar kunnen mensen de komende tijd naar uitkijken van u?

Ik heb het op dit moment erg druk, omdat ik ruimte probeer te maken om weer te gaan schrijven. Vanaf half oktober ga ik als het ware in quarantaine en doe ik nauwelijks meer dingen buiten de deur. Ik wil me echt richten op het afmaken van een boek waar ik al langere tijd mee bezig ben.

Dat boek heet Families Navigating Empire en gaat over mijn vier grootouders en mijn ouders, en over hoe zij zijn omgegaan met het leven in een koloniale aftakking van het Nederlandse Rijk. Hoe hebben zij daarin hun leven geleid? Dat is het project dat eraan komt en dat wil ik heel graag afmaken.

Stream de documentaire serie De Witte Man nu op NPO Start.