In de derde aflevering staat onder meer de opkomst en normalisering van extreemrechts centraal. Hoogleraar Nederlandse Politiek Sarah de Lange, gespecialiseerd in populisme, radicalisme en extremisme, vertelt daarin waarom vooral witte mannen zich aangetrokken kunnen voelen tot extreemrechtse bewegingen. Voor Omroep ZWART spreken we haar verder over de gevoelens van verlies en onvrede die daarbij een rol kunnen spelen, de invloed van politiek en sociale media, online radicalisering onder jongeren en de vraag hoe extreemrechtse ideeën steeds meer onderdeel worden van het reguliere maatschappelijke en politieke debat.

In De Witte Man vertelt u dat extreemrechtse activisten in Nederland voornamelijk mannen zijn. Waarom lijkt extreemrechts juist voor mannen, en specifiek witte mannen, aantrekkelijk?

Er zijn eigenlijk twee verschillende dingen waar we op moeten letten. Sowieso zien we meer mannen actief op de politieke flanken. Vrouwen zijn minder snel geneigd om zich aan te sluiten bij controversiële politieke bewegingen. Dat geldt zowel voor links als voor rechts.

Tegelijkertijd zien we vanwege de inhoud van het gedachtegoed ook meer mannen bij extreemrechts. Zij kunnen dat aansprekend vinden omdat hun maatschappelijke positie onder druk staat. Als we kijken naar de positie van verschillende groepen in de samenleving, zien we dat vrouwen en mensen van kleur nog steeds opwaartse sociale mobiliteit ervaren. Zij hebben nog steeds de kans dat hun leven beter wordt dan dat van hun ouders. Bij witte mannen stagneert die sociale mobiliteit.

Daardoor kan er meer onvrede ontstaan over hun positie in de samenleving. Daarbij kunnen zij andere groepen, die in hun ogen betere vooruitzichten hebben, de schuld geven van hun eigen positie.

U vertelt dat vrouwen minder vaak actief worden binnen extreemrechtse bewegingen. Wat verklaart dat verschil tussen mannen en vrouwen?

Vrouwen laten zich meer tegenhouden door sociale normen in de samenleving. Mannen doen dat minder snel. Dat heeft er simpelweg ook mee te maken dat vrouwen over het algemeen meer risicomijdend zijn dan mannen.

Dat zie je ook in andere domeinen van de samenleving. Als jongeren bijvoorbeeld een ongeluk krijgen wanneer ze net hun rijbewijs hebben, zijn dat veel vaker mannen dan vrouwen, omdat mannen gemiddeld meer risico's nemen.

Een van de extreemrechtse activisten in de documentaire zegt: ‘Wij eisen ons land terug.’ Wat zit er achter dat veelgebruikte argument, het gevoel dat iemand ‘zijn eigen land is kwijtgeraakt?’

Daar kan heel veel achter zitten en dat is niet voor iedere burger hetzelfde. Het kan gaan om persoonlijke ervaringen, maar soms ook puur om een beeld dat door media en politieke partijen wordt gecreëerd.

Er kan een beleving van verlies achter zitten: verlies van controle over het eigen leven, verlies van identiteit of verlies van zekerheid. Dat zijn diepere gevoelens en ervaringen die achter standpunten over bijvoorbeeld asielzoekers of Nederlanders met een migratieachtergrond kunnen zitten.

Dat betekent niet dat die standpunten daarmee gelegitimeerd zijn. Maar er zit vaak meer achter zulke opvattingen. Die ervaringen kunnen helpen verklaren waarom mensen deze ideeën ontwikkelen en waarom ze op deze manier politiek actief worden.

Een andere activist zegt: ‘Wij moeten hard werken voor onze spullen. Zij krijgen woningen, alles.’ In hoeverre speelt het gevoel dat andere groepen worden voorgetrokken, een rol bij radicalisering? Ook wanneer dat beeld feitelijk niet klopt?

Dat speelt zeker een rol. Maar daarachter zit ook een bredere ontwikkeling: de neoliberalisering van de overheid en de mate waarin de overheid daadwerkelijk iets levert voor burgers is verschraald. Daardoor kan het beeld ontstaan dat mensen worden benadeeld.

Een duidelijk voorbeeld is de huizenmarkt. Veel politieke partijen, zeker aan de rechterzijde van het spectrum, zeggen dat het woningtekort komt door statushouders die een sociale huurwoning krijgen, internationale studenten die woningen huren, expats die woningen kopen of arbeidsmigranten die huren.

Terwijl een heel belangrijk onderdeel van het woningtekort natuurlijk de neoliberalisering van de woningmarkt is.

Wie of wat voedt gevoelens als het idee dat mensen hun land, identiteit of maatschappelijke positie kwijtraken?

Bovenaan dat lijstje staan politieke partijen. En dan niet alleen partijen van uiterst rechts, maar ook gevestigde politieke partijen aan de rechterzijde van het politieke spectrum, met name de VVD. Zij proberen delen van het discours van uiterst rechtse partijen over te nemen om kiezers terug te winnen.

De agenda die door deze partijen wordt neergezet, de frames die ze gebruiken en de manier waarop ze maatschappelijke problemen beschrijven, worden vervolgens sterk overgenomen door media en komen ook op sociale media terecht.

De media kunnen dit geluid dus versterken, maar in de eerste plaats komt het vanuit de politiek. Politici zijn zelf actief op sociale media, zijn prominent aanwezig in talkshows en brengen deze ideeën daar naar voren.

In de documentaire noemt u jonge ‘ideologische zoekers’ die online uiteindelijk bij extreemrechts terechtkomen. Hoe ziet zo'n radicaliseringsproces eruit?

Dat kan allerlei vormen aannemen en verschilt sterk per persoon. Er zijn jongeren die zelf actief op zoek gaan en jongeren die meer bij toeval in dit soort gemeenschappen terechtkomen. Dat kan bovendien op behoorlijk onverwachte plekken gebeuren.

Een van de omgevingen waarin dit veel plaatsvindt, met name bij heel jonge mensen, is gaming. In online multiplayergames kan dit soort informatie bijvoorbeeld via chats worden gedeeld of door andere spelers worden verspreid. Dat gebeurt zelfs in games die heel breed door kinderen en jongeren worden gespeeld, zoals Roblox.

Een ander bekend kanaal is YouTube. Nadat je één video hebt bekeken, krijg je andere video's aangeraden. Het risico bestaat dat iemand zo steeds extremere content te zien krijgt en uiteindelijk terechtkomt bij materiaal waar diegene oorspronkelijk helemaal niet naar op zoek was.

Sommige jongeren staan stevig in hun schoenen en daar heeft dat geen effect op. Maar bij jongeren die op zoek zijn naar identiteit en aansluiting kan het wel degelijk een pad richting radicalisering vormen.

Sommige mensen vinden dat de zorgen over de opkomst van extreemrechts worden overdreven. Hoe kan in zo’n discussie duidelijk worden gemaakt waarom die ontwikkeling wél als een serieus probleem gezien moet worden?

Door te wijzen op wat we weten over wat er kan gebeuren wanneer extreemrechts aan de macht komt. Dat brengt risico's met zich mee voor de democratie.

En dat risico bestaat niet alleen in landen als Hongarije en Polen, die veel recenter democratisch zijn geworden. Kijk ook naar de Verenigde Staten, een van de oudste moderne democratieën ter wereld. Daar zie je hoe snel democratische normen en instituties onder druk kunnen komen te staan wanneer je niet waakzaam bent.

In De Witte Man wordt Donald Trump genoemd als een belangrijk moment voor extreemrechts. Hoe beïnvloeden internationale ontwikkelingen Nederlandse extreemrechtse bewegingen?

Ten eerste zorgt Trump ervoor dat het gedachtegoed dat deze activisten aanhangen als normaler kan worden gezien. Het is immers de president van de Verenigde Staten die vergelijkbare ideeën uitdraagt.

Daarnaast wisselen activisten in Nederland soms ideeën uit met en krijgen zij ondersteuning vanuit bevriende organisaties in de Verenigde Staten. Trump heeft bovendien een agenda ontvouwd waarbij verschillende organisaties in Europa financieel ondersteund kunnen worden. Dan moet je bijvoorbeeld denken aan scholingsorganisaties en uiterst rechtse mediaorganisaties.

Op allerlei niveaus kan dat dus impact hebben. Dat betekent overigens niet automatisch dat Nederlandse extreemrechtse activisten Trump persoonlijk als hét voorbeeld zien of zijn model één op één zouden willen volgen.

U waarschuwt in de documentaire voor de normalisering van extreemrechts. Hoe ziet die normalisering er concreet uit?

Een bekend voorbeeld op dit moment is remigratie. Remigratie is in deze context eigenlijk een eufemisme voor deportatie, in de zin dat het gaat om mensen die ook de Nederlandse nationaliteit hebben en van wie deze partijen en activisten willen dat zij 'terugkeren' naar hun vermeende land van herkomst.

Partijen blijven vaak onduidelijk over hoe ver ze daarin precies willen gaan. De term remigratie zelf heeft een heel duidelijke extreemrechtse connotatie. Inmiddels wordt er echter gewoon in talkshows op televisie over gesproken.

Ook zagen we de term bij partijen op uiterst rechts terug in de verkiezingsprogramma's. Ondanks dat het expliciet een extreemrechtse term is, stond het bijvoorbeeld zelfs bij JA21 in het programma. Dat is een heel duidelijk voorbeeld van normalisering.

Hoe zouden politiek, media en burgers volgens u moeten reageren op die normalisering?

De belangrijkste reactie, of het nu gaat om politici, journalisten of gewone burgers, is afgrenzen. Iedere keer wanneer iemand iets zegt waarvoor binnen een democratie echt geen plaats is, moet iemand anders zeggen: dit kan niet en om deze reden is hiervoor geen ruimte binnen de democratie.

Er is geen ruimte om politieke tegenstanders te intimideren. Er is geen ruimte voor geweld bij demonstraties. En er is geen ruimte voor extreemrechtse ideeën zoals remigratie.

Dat betekent ook dat gewone burgers zich op een verjaardagsfeestje of tijdens een borrel op het werk zullen moeten uitspreken. We hebben allemaal een rol in het bewaken dat onze democratie in stand blijft.

Stream de documentaire-serie De Witte Man nu op NPO Start.